Disk Birleştirme Nedir? HDD ve SSD İçin Doğru İyileştirme Ayarları

Bu sayfada · 8 bölüm

1. Parçalanmanın HDD ve SSD'deki etkisi
2. Windows hangi sürücüde ne yapar?
3. Disk birleştirme nasıl yapılır?
4. Windows SSD'yi neden ayda bir yine de birleştirir?
5. SSD'de TRIM'in açık olduğunu doğrulamak
6. Komut satırı ve PowerShell ile iyileştirme
7. Birleştirme başlamıyor ya da yarım kalıyorsa
8. Pratikte karşılaşılan sorular
9. Kaynaklar

HDD kullanan bir bilgisayarda disk birleştirme hâlâ işe yarar. SSD'de ise birleştirme yapılmaz, onun yerine TRIM uygulanır. Windows 10 ve 11 bu ayrımı kendisi yapar: Sürücüleri Birleştir ve İyileştir aracı her sürücünün türünü tanır, varsayılan olarak haftada bir çalışır, sabit diski birleştirir, SSD'yi ise "kırpar". Bu yüzden çoğu bilgisayarda yapılacak iş elle birleştirme başlatmak değildir. Yapılması gereken, zamanlanmış iyileştirmenin açık olduğunu ve gerçekten çalıştığını kontrol etmektir.

Birleştirme, diske dağınık parçalar halinde yazılmış dosyaları yan yana toplayan bakım işlemidir. TRIM ise işletim sisteminin, silinen dosyalardan boşalan alanları SSD'ye bildirmesidir. Sürücü bu bilgiyi boşta kaldığında yaptığı temizlikte kullanır. Windows'ta ikisi de "iyileştirme" adı altında aynı araçtan yönetilir.

Parçalanmanın HDD ve SSD'deki etkisi

Dosya sistemi yeni ya da büyüyen bir dosya için yeterince geniş, kesintisiz boş alan bulamazsa dosyayı bölüp diskin farklı bölgelerine yazar. Dosyalar silindikçe ve yenileri eklendikçe boş alan da parça parça olur, sonraki dosyalar daha çok bölünür.

HDD'de veri dönen plakalar üzerinde durur ve okuma kafası her parçaya fiziksel olarak gitmek zorundadır. Parça sayısı arttıkça kafanın konum değiştirmesi ve doğru bölgenin altına gelmesini beklemesi toplam süreyi uzatır. Birleştirme parçaları ardışık konumlara taşır. Microsoft'un tanımıyla amaç, sıralı okuma ve yazma performansını iyileştirmektir. Araç ayrıca boş alanı da bir araya toplayabilir (boş alan birleştirme), böylece sonradan yazılan dosyalar daha az bölünür.

SSD'de hareketli parça yoktur. Verinin hangi flash hücrede durduğu, okuma süresini HDD'deki gibi uzatmaz. Birleştirme ise dosyaları yeniden yazmak demektir ve flash hücreler sınırlı sayıda yazmaya dayanır. Hız kazancı küçük, yazma maliyeti gerçek olduğu için SSD'nin düzenli bakımı birleştirme değil TRIM'dir. Windows belgelerinde aynı işlem "silme bildirimi" ya da "unmap" adıyla da geçer.

Windows hangi sürücüde ne yapar?

İyileştirme aracı sürücünün türünü tanır ve ona uygun işlemi seçer. Microsoft bu varsayılanları PowerShell'deki Optimize-Volume komutunun belgesinde listeler. Liste, işletmelerde sık görülen sanal diskleri ve depolama alanlarını da kapsar.

Retrim, artık gerekmeyen sektörleri SSD'ye ya da ince sağlanan diske toplu olarak yeniden bildirir. Fiziksel SSD'de bu, sürücünün hangi alanları temizleyebileceğini bilmesini sağlar. Sanal ve ince sağlanan disklerde ise silinen verinin tuttuğu kapasitenin geri kazanılmasına yardım edebilir. Sonuç olarak aynı düğme, SSD'li bir dizüstünde TRIM, aynı bilgisayara takılı ikinci bir HDD'de birleştirme yapar.

Disk birleştirme nasıl yapılır?

Adımlar Windows 10 ve Windows 11'de aynıdır. Zamanlamayı değiştirmek ve komut satırından birleştirme yapmak için yönetici hesabı gerekir.

1. Görev çubuğundaki arama kutusuna birleştirme yazın ve sonuçlardan Sürücüleri Birleştir ve İyileştir uygulamasını açın. İngilizce arayüzde aranacak kelime defrag, uygulamanın adı Defragment and Optimize Drives'tır.
2. Açılan listede her sürücünün türünü (sabit disk ya da katı hal sürücüsü), son çalışma zamanını ve geçerli durumunu görün. İşlem yapacağınız sürücüyü seçin.
3. Sürücü HDD ise önce Analiz Et düğmesine basın. Windows sürücüyü tarar ve iyileştirmeye ihtiyaç olup olmadığını gösterir. Microsoft bunun için sabit bir parçalanma yüzdesi vermez; karar analiz sonucuna göre verilir.
4. İyileştirme gerekiyorsa En İyi Duruma Getir düğmesine basın. Süre diskin boyutuna, doluluğuna ve parçalanma derecesine göre değişir.
5. Sürücü SSD ise yalnız En İyi Duruma Getir düğmesini kullanın. Araç SSD'yi birleştirmez, TRIM bildirimlerini yeniden gönderir.

Türkçe arayüzde düğme adları Windows sürümüne göre farklı çevrilmiş olabilir; İngilizce karşılıkları Analyze ve Optimize'dır. Bir HDD'nin tam olarak birleştirilmesi için birimde en az yüzde 15 boş alan bulunmalıdır, çünkü araç dosya parçalarını sıralarken bu alanı ara depo olarak kullanır. Boş alan daha azsa birleştirme yalnız kısmen yapılır. Önce gereksiz dosyaları silmek ya da başka bir diske taşımak gerekir.

Zamanlanmış iyileştirmeyi kontrol etmek

Aynı penceredeki Zamanlanmış optimizasyon bölümünde Ayarları Değiştir'e basın. Burada kapsanacak sürücüleri ve sıklığı (günlük, haftalık ya da aylık) seçebilir veya zamanlamayı kapatabilirsiniz. Varsayılan haftalıktır. Aynı ekranda, iyileştirme üç kez kaçırılırsa çalışmanın sıklaştırılmasını sağlayan bir seçenek de bulunur.

İki ayrıntı sık yanlış ayara yol açar. Birincisi, sıklık ayarı SSD'lerin temposunu değiştirmez: günlük seçilse bile Windows SSD'deki birleştirme ve retrim işini ayda bir yapar. İkincisi, zamanlamayı tamamen kapatmak SSD'yi korumaz. Dosya silinirken gönderilen anlık TRIM bildirimleri sürer, ama birimdeki kullanılmayan alanın tamamını yeniden bildiren aylık retrim durur.

Windows SSD'yi neden ayda bir yine de birleştirir?

"SSD birleştirilmez" kuralının istisnası Windows'un kendisidir. Microsoft'un defrag belgesine göre zamanlanmış görev, SSD'lerde ayda bir hem geleneksel birleştirme (dosyaları makul ölçüde bitişik hale getirmek için taşıma) hem de retrim yapar. Belge bu politikanın iki sonucunu da açıklar:

• SSD'yi iki zamanlanmış çalışma arasında elle birleştirdiyseniz, sonraki zamanlanmış çalışma o SSD'de yalnız analiz ve retrim yapar, birleştirmeyi atlar.
• Birleştirme ve retrim atlandığında analiz de çalışmaz. Bu yüzden pencerede bir SSD'nin son çalışma zamanı bir ay öncesini gösterebilir; bu bir arıza işareti değildir.

Microsoft bu kararın gerekçesini belgede açıklamaz. Microsoft'ta çalışan Scott Hanselman'ın Windows depolama ekibindeki geliştiricilere dayanarak yazdığı, eski ama hâlâ sık alıntılanan açıklamada iki neden öne çıkar. Birincisi, Sistem Geri Yükleme açıkken kullanılan birim anlık görüntüleri çok parçalı SSD birimlerinde yavaş çalışır. İkincisi, dosya sistemi bir dosyanın parçalarını sınırsız sayıda izleyemez; sınıra ulaşan dosyada yazma ya da büyütme hataları görülebilir. Aynı açıklama aylık birleştirmeyi anlık görüntülerin açık olmasına bağlarken Microsoft belgesi böyle bir koşul belirtmez. Bu yüzden gerekçe kesin kural olarak değil, yönlendirici bir açıklama olarak okunmalıdır.

Pratik sonuç şudur: Windows'un ayda bir yaptığı birleştirme seyrek ve kontrollüdür. SSD için kaçınılması gereken, sürücüyü elle ya da ayrı bir birleştirme programıyla düzenli olarak birleştirmektir. Bu, hız kazancı getirmeden flash hücrelere ek yazma yükü bindirir.

SSD'de TRIM'in açık olduğunu doğrulamak

Hem retrim hem anlık TRIM, Windows'un silme bildirimlerini göndermesine bağlıdır. NTFS kullanan sistemlerde bu özellik, bir yönetici kapatmadıkça varsayılan olarak açıktır. Kontrol için Komut İstemi'ni yönetici olarak açıp şu komutu çalıştırın:

fsutil behavior query DisableDeleteNotify

Ayarın adı "silme bildirimini devre dışı bırak" anlamına geldiği için çıktı ters okunur:

• NTFS DisableDeleteNotify = 0: TRIM açık, bir şey yapmanız gerekmez.
• NTFS DisableDeleteNotify = 1: TRIM kapalı.

Çıktıda ReFS için ayrı bir satır da görünür. ReFS'in v2 sürümünü kullanan birimlerde TRIM varsayılan olarak kapalı, v1'de açıktır. NTFS'te kapalı bulunan TRIM'i fsutil behavior set disabledeletenotify 0 komutu açar. Değişiklik yeniden başlatma gerektirmez ve bir sonraki silme bildiriminden itibaren geçerli olur.

Microsoft, bazı cihazların silme bildirimi açıkken performans düşüşü yaşayabildiğini ve bu durumda özelliğin kapatılabileceğini de belirtir. Şirket bilgisayarında değer 1 çıkarsa bu bilinçli bir tercih olabilir; değiştirmeden önce BT sorumlusuna danışmak gerekir. Sürücü TRIM desteklemediğini bildiriyorsa ayar açık olsa da bildirim gönderilmez.

Komut satırı ve PowerShell ile iyileştirme

Birden çok bilgisayarla ilgilenen BT sorumluları aynı işlemleri komutla yapabilir. defrag için yerel Yöneticiler grubunun üyesi olmak gerekir; komutları yönetici olarak açılmış Komut İstemi ya da PowerShell penceresinde çalıştırın.

Parametre verilmediğinde defrag geleneksel birleştirme yapar. SSD'de türü dikkate alan /O ya da yalnız TRIM gönderen /L seçeneğini kullanmak bu yüzden önemlidir. Devam eden işlem Ctrl+C ile durdurulur. Aynı anda Sürücüleri Birleştir ve İyileştir penceresinden birleştirme yapılıyorsa komut başarısız olur.

PowerShell'deki Optimize-Volume komutu aynı işlemleri sunar:

Optimize-Volume -DriveLetter C -Analyze -Verbose
Optimize-Volume -DriveLetter C -Verbose
Optimize-Volume -DriveLetter D -Defrag -Verbose
Optimize-Volume -DriveLetter C -ReTrim -Verbose

İlk satır yalnız mevcut durumu raporlar. Parametresiz ikinci satır, sürücünün türüne göre yukarıdaki tablodaki varsayılan işlemi seçer. Üçüncü satır bir HDD'yi birleştirir, dördüncüsü SSD'ye TRIM bildirimlerini yeniden gönderir. İşlem varsayılan olarak düşük öncelikle çalışır; -NormalPriority bunu normale çeker. -CimSession parametresine bir bilgisayar adı ya da oturum verildiğinde aynı komut ağdaki başka bir bilgisayarda çalışır. Böylece bir yönetici, ofisteki makinelerin sürücü durumunu kendi bilgisayarından analiz edebilir.

Birleştirme başlamıyor ya da yarım kalıyorsa

• Birim "kirli" olarak işaretli. Dosya sistemi tutarsız olabileceğini işaretlediyse birleştirme çalışmaz. fsutil dirty query c: komutu Volume C: is dirty yanıtını verirse bilgisayarı yeniden başlatın. Windows açılışta chkdsk ile birimi denetler ve sorunları gidermeye çalışır. Ardından birleştirmeyi yeniden deneyin.
• Sürücü işlemi kabul etmiyor. Ağ sürücüleri, CD ve DVD'ler, dosya sistemince kilitlenmiş birimler ve NTFS, ReFS, FAT ya da FAT32 dışında bir dosya sistemi kullanan birimler birleştirilemez. Ağdan bağlanan bir sunucu ya da NAS paylaşımının bakımı, diskin takılı olduğu cihazda yapılır.
• Birleştirme hep yarım kalıyor. Boş alan yüzde 15'in altındaysa araç yalnız kısmi birleştirme yapar; önce yer açmak gerekir.
• Zamanlanmış görev hiç çalışmamış. Görev bilgisayarı uykudan uyandırmaz, pil gücünde çalışmaz ve bilgisayar boşta bekleme durumundan çıktığında yarıda kalabilir. Mesai bitince kapatılan masaüstü bilgisayarlar ve çoğunlukla pille kullanılan dizüstüler bu yüzden haftalarca iyileştirme almayabilir. HDD'nin son çalışma zamanı seçilen sıklığın çok gerisindeyse işlemi bilgisayar prize takılıyken elle başlatın.

Pratikte karşılaşılan sorular

Disk birleştirme dosyaları siler mi?

Hayır. Birleştirme dosyaların içeriğini değiştirmez, yalnız parçalarının diskteki yerini değiştirir. Yine de tıkırtı, okuma hatası ya da sık donma gibi arıza belirtisi gösteren bir HDD'de, yoğun okuma ve yazma yapan birleştirmeyi başlatmadan önce verileri yedeklemek gerekir.

Birleştirme sürerken bilgisayar kullanılabilir mi?

Evet. Birleştirme varsayılan olarak düşük öncelikle çalışır; diğer programlar öne geçer, birleştirme biraz daha uzun sürer. Bilgisayarın boş kalacağı bir zamanda daha hızlı bitmesi istenirse komut satırında /H seçeneğiyle normal önceliğe alınabilir.

Harici disk ve USB bellek birleştirilir mi?

Çıkarılabilir olarak tanınan FAT biçimli sürücülerde Windows varsayılan olarak bir iyileştirme yapmaz. USB bellekler flash belleğe dayandığı için birleştirme onlarda HDD'deki gibi hız kazancı sağlamaz. USB ile bağlanan harici bir HDD ise Sürücüleri Birleştir ve İyileştir listesinde görünüyorsa iç HDD ile aynı adımlarla analiz edilip birleştirilebilir.

Disk birleştirme bilgisayarı hızlandırır mı?

Yalnız HDD'de ve parçalanma gerçekten yüksekse dosya açma ve kopyalama sürelerinde fark yaratabilir. Windows bir SSD üzerinde çalışıyorsa yavaşlığın nedeni başka yerde aranmalıdır: yetersiz bellek, açılışta başlayan programlar ya da dolmak üzere olan sistem sürücüsü gibi. Bu durumda birleştirmeyi tekrarlamak sonuç vermez.

Ofis bilgisayarları için ayrı bir birleştirme programı gerekir mi?

Şart değildir. Windows'un yerleşik aracı HDD, SSD ve sanal diskleri türüne göre ayırt eder ve her birine uygun işlemi uygular. Asıl iş, zamanlamanın açık olduğunu ve görevin gerçekten çalıştığını doğrulamaktır. Bunun için her bilgisayarda pencereye bakmak ya da Optimize-Volume komutunu -Analyze ile uzaktan çalıştırmak yeterlidir.

Kaynaklar

1. Microsoft Destek: Windows'ta veri sürücülerinizi birleştirme ve iyileştirme (Türkçe) support.microsoft.com
2. Microsoft Support: Defragment / optimize your data drives in Windows support.microsoft.com
3. Microsoft Learn: defrag komutu başvuru sayfası learn.microsoft.com
4. Microsoft Learn: Optimize-Volume (Storage modülü) learn.microsoft.com
5. Microsoft Learn: fsutil behavior komutu learn.microsoft.com
6. Microsoft Learn: fsutil dirty komutu learn.microsoft.com
7. Scott Hanselman: The real and complete story - Does Windows defragment your SSD? hanselman.com