Python Nedir? Kullanım Alanları ve Geliştirme Araçları

Bu sayfada · 7 bölüm

1. Python'u tanımlayan özellikler
2. Python ile hangi işler yapılır?
3. Kurulum yapmadan Python: Excel'deki PY işlevi
4. Python kurulumu
5. Geliştirme araçları: editör, sanal ortam ve paket yöneticisi
6. İlk betik: şube satış dosyalarını tek tabloda toplamak
7. Hangi sürüm kurulmalı, ne kadar desteklenir?
8. Kaynaklar

Python bir program değil, bir programlama dilidir. Bilgisayara kurulduğunda menüleriyle iş yapılan bir uygulama açılmaz; yazılan kodu okuyup çalıştıran bir yorumlayıcı (interpreter) gelir. 1991'den beri geliştirilen dil ücretsizdir ve ticari kullanıma açıktır; telif hakkı kâr amacı gütmeyen Python Software Foundation'a (PSF) aittir.

Genel amaçlı bir dil olduğu için Python'la birbirinden çok farklı işler yapılır: her ay elle birleştirilen Excel dosyalarını tek komutla toplayan kısa betikler, web uygulamalarının sunucu tarafı, veri analizi ve makine öğrenmesi modelleri. Odoo ve Tryton gibi iş yönetimi yazılımları da Python ile yazılmıştır. Denemek için kurulum şart değildir; uygun Microsoft 365 aboneliği olan bir kurumda Python kodu doğrudan Excel hücresine yazılabilir. Bilgisayara kurmak için Windows'ta Python 3.14'ten bu yana önerilen yol Python install manager aracıdır, macOS'ta python.org'un yükleyicisi kullanılır, Linux dağıtımlarının çoğunda ise Python zaten kurulu gelir.

Python'u tanımlayan özellikler

Python'un resmî belgeleri onu yorumlanan, etkileşimli ve nesne yönelimli bir dil olarak tanımlar. Bu terimlerin günlük işte karşılığı aşağıdaki gibidir.

Yorumlanan dil

Kod, ayrı bir derleme adımıyla .exe gibi bir dosyaya dönüştürülmeden yorumlayıcı tarafından çalıştırılır. Bir betiği yazıp hemen denemek bu yüzden kolaydır. Bedeli, kodun çalışacağı her bilgisayarda Python'un kurulu olması ya da programın ayrıca paketlenmesi gerekmesidir.

Etkileşimli kabuk

Terminale python (macOS ve Linux'ta python3) yazıldığında açılan ekranda komutlar tek tek girilir ve sonuç anında görülür. Bir hesaplamayı ya da bir dosyanın okunup okunmadığını denemek için kod dosyası açmak gerekmez.

Okunabilir yazım

Kod blokları süslü parantezle değil girintiyle ayrılır: if stok < 10: satırının altına girintili yazılan print("Sipariş verilmeli") komutu yalnız stok 10'un altındayken çalışır. Python'un resmî SSS sayfası, dilin programlamaya giriş için uygun görülmesinin nedenleri arasında bu sade ve tutarlı yazımı sayar.

Dinamik tipler

Bir değişkenin sayı mı metin mi tutacağı önceden yazılmaz, çalışma sırasında belirlenir. Kod kısalır; buna karşılık metinle sayıyı toplamaya çalışmak gibi hatalar çoğu zaman ancak kod çalışırken ortaya çıkar.

Birden çok yazım yaklaşımı

Nesne yönelimli yazılabildiği gibi adım adım (prosedürel) ve fonksiyonel tarzda da yazılabilir. Kısa bir otomasyon betiği birkaç satırlık düz komuttan oluşabilir; büyük bir uygulama ise sınıflar ve modüllerle düzenlenir.

Standart kütüphane ve PyPI

Metin işleme, dosya ve klasör işlemleri, CSV ve JSON okuma, e-posta ve internet protokolleri için modüller Python'la birlikte gelir. Bunların yetmediği yerde üçüncü taraf paketlerin toplandığı Python Package Index (PyPI) devreye girer; paketler buradan pip ile kurulur.

Platform

Aynı kod Windows, macOS ve Linux'ta çalışır. Dosya yolu ya da sistem komutu gibi işletim sistemine özgü kısımlar dışında çoğu zaman değişiklik gerekmez.

Lisans

Python, PSF Lisansı ile dağıtılır. Telif bildirimleri korunduğu sürece kaynak kodu değiştirmek, Python'u şirket içinde kullanmak, Python'u ya da Python içeren bir ürünü satmak serbesttir ve lisans ücreti gerektirmez. Python logosu ise tescilli markadır; bazı kullanımları için PSF'den izin alınması gerekir.

Python ile hangi işler yapılır?

Python'un resmî sitesi dilin uygulama alanlarını web geliştirme, bilimsel ve sayısal hesaplama, eğitim, masaüstü arayüzler, yazılım geliştirme araçları ve iş uygulamaları olarak gruplar. Aşağıdaki tablo bu alanları bir işletmede karşılaşılan işlerle eşleştirir.

Geliştiricilerin Python'u ne için kullandığını düzenli olarak ölçen kaynaklardan biri, PSF'nin PyCharm'ın üreticisi JetBrains ile birlikte yürüttüğü yıllık ankettir. Filtrelemeden sonra 25 binden fazla yanıtın kaldığı 2024 anketinde katılımcılardan tek bir birincil kullanım seçmeleri istendi: web geliştirme %23 ile ilk sırada çıktı, makine öğrenmesi %13, veri analizi %10, akademik araştırma ve eğitim %8'er, veri mühendisliği %7, sistem yönetimi ve otomasyon betikleri %6 ile izledi. Anket gönüllü katılımlı olduğundan bu oranlar Python kullanan herkesi değil, ankete yanıt verenleri anlatır.

Python'un zayıf kaldığı işler

• Tarayıcıda çalışan arayüz: Bir web sayfasının kullanıcının tarayıcısında çalışan kısmı JavaScript ile yazılır. Web projelerinde Python sunucu tarafında kalır.
• Telefon uygulamaları: Python'la mobil arayüz Kivy gibi araçlarla yazılabilir, ancak Apple ve Google'ın resmî geliştirme araçları öncelikle Swift ve Kotlin'i destekler.
• Ham hız gerektiren hesaplar: Yorumlanan bir dil olduğundan, döngü içinde milyonlarca işlem yapan düz Python kodu C ya da C++ gibi derlenen dillerden yavaş çalışır. Sayısal işlerde bu fark, ağır hesabı C ile yazılmış katmanda yapan NumPy ve pandas gibi kütüphanelerle azaltılır.
• Çok sayıda bilgisayara dağıtılan araçlar: Bir betik, çalışacağı her bilgisayarda Python'un ve kullandığı paketlerin bulunmasını ya da tek dosyalık bir uygulamaya paketlenmesini ister. Onlarca kullanıcıya dağıtılacak küçük bir araçta bu, ayrıca planlanması gereken bir bakım işidir.

Kurulum yapmadan Python: Excel'deki PY işlevi

Bilgisayara hiçbir şey kurmadan Python kullanmanın yollarından biri Excel'in PY işlevidir. Hücreye yazılan Python kodu sizin bilgisayarınızda değil Microsoft'un bulutunda çalışır ve sonuç çalışma sayfasına döner. Kütüphaneler Anaconda'nın sağladığı hazır bir setle gelir. Bilgisayarda ayrıca Python kurulu olması gerekmez; kuruluysa da oradaki paketler ve ayarlar Excel'deki hesaplamaya yansımaz.

Erişim aboneliğe ve platforma göre değişir:

• Microsoft 365 Business ve Enterprise aboneliklerinde Windows için Excel, Excel web ve Mac için Excel'de genel kullanıma açıktır. Mac'te Current Channel üzerinde 16.96 ve sonraki sürümler gerekir.
• Family, Personal ve Education aboneliklerinde yalnız önizleme olarak sunulur.
• Ücretsiz Excel, tek seferlik satın alınan kalıcı lisanslar, cihaz tabanlı lisanslar ve paylaşılan bilgisayar etkinleştirmesi desteklenmez.
• İnternet bağlantısı şarttır. iPad, iPhone ve Android'de dosya açılır ama Python hücreleri yeniden hesaplanırken hata verir.
• Abonelik standart hızda hesaplamayı içerir. Daha hızlı hesaplama aylık bir kotayla gelir ve kota dolunca standart hıza dönülür. Kotasız hızlı hesaplama ile elle ve kısmi yeniden hesaplama modları için ayrı Python in Excel eklenti lisansı gerekir.

Excel'deki Python, çalışma kitabındaki veriyi analiz etmeye ve grafiğe dökmeye uygundur. Kod bulutta çalıştığı için bilgisayardaki bir klasörü tarayan ya da zamanlanmış görev olarak her sabah kendiliğinden çalışması gereken işler bilgisayara kurulan Python ile yapılır. Hesaplama Microsoft'un sunucularında yapıldığından, kişisel veri içeren çalışma kitaplarında kurumun KVKK kapsamındaki veri işleme kurallarına önceden bakılmalıdır.

Python kurulumu

Windows: Python install manager ile kurulum

Windows'ta Python sürümlerini kuran, kaldıran ve aralarında geçiş yapan yeni araç Python install manager'dır. Eski tek parça yükleyici Python 3.14'te kullanımdan kaldırılma sürecine girdi; 3.15 için hâlâ yayımlanıyor, ancak Python 3.16 ve sonrası için hiç üretilmeyecek. Eski kurulum anlatımlarında geçen "PATH'e ekle" kutusu bu eski yükleyiciye aittir.

1. python.org/downloads sayfasındaki "Download Python install manager" düğmesiyle MSIX paketini indirin, çift tıklayıp Install'a basın. Aynı araç Microsoft Store'da da bulunur; iki sürüm birbirinin aynısıdır.
2. PowerShell'i ya da Komut İstemi'ni açıp python yazın. Bilgisayarda hiç Python sürümü yoksa araç en son kararlı sürümü kendiliğinden indirip kurar.
3. py list komutuyla kurulu sürümleri ve hangisinin varsayılan olduğunu görün. Bir proje eski bir sürüm istiyorsa py install 3.13 ikinci bir sürüm kurar, py -V:3.13 o sürümü çalıştırır.
4. İlk kurulumda bir klasörün PATH'e eklenmesi önerilebilir. Bu isteğe bağlıdır; yalnız python3.15 gibi sürüm numaralı komutları kullanmak isteyenler için gerekir.

Birden çok bilgisayara kurulum yapan BT ekipleri için Python belgelerinin önerdiği komut WinGet üzerinden çalışır; ikinci satır isteğe bağlı yapılandırma denetimini çalıştırıp önerilen değişiklikleri kabul eder:

winget install 9NQ7512CXL7T -e --accept-package-agreements --disable-interactivity
py install --configure -y

Kurulumdan sonra python yazınca Microsoft Store açılıyor ya da komut bulunamıyorsa, Başlat menüsünden uygulama yürütme takma adlarını yöneten ayarı açın (İngilizce arayüzde "Manage app execution aliases") ve "Python (default)" satırlarının açık olduğunu kontrol edin; kapatıp yeniden açmak kaydı yeniler. py komutu "can't open file" hatası veriyorsa eski Python launcher öncelik alıyordur ve Yüklü uygulamalar listesinden kaldırılması gerekir.

macOS: python.org yükleyicisi

1. python.org'un macOS indirme sayfasından .pkg uzantılı yükleyiciyi indirin. Yükleyici hem Apple Silicon hem Intel işlemcili Mac'lerde doğrudan çalışır ve genellikle macOS 10.15 Catalina ve sonrasını destekler.
2. Paketi açın, Read Me ekranını Continue ile geçip lisansı Agree ile kabul edin ve Install'a basın. Python tüm kullanıcılar için kurulduğundan yönetici hesabının parolası istenir.
3. Kurulum bitince Uygulamalar altındaki Python 3.15 klasöründe (klasör adı kurulan sürüme göre değişir) bulunan Install Certificates.command dosyasına çift tıklayın. Açılan Terminal penceresi SSL kök sertifikalarını kurar ve "update complete" satırıyla işi bitirir. Bu adım atlanırsa HTTPS üzerinden bağlanan kodlar sertifika hatası verebilir.
4. Terminal'de python3 --version yazarak kurulan sürümü doğrulayın. Aynı klasörde Python'la gelen editör IDLE ve Finder'da betikleri çift tıklayarak çalıştırmaya yarayan Python Launcher da bulunur.

Mac'te zaten bir /usr/bin/python3 bulunabilir. Bu, Apple'ın Xcode ya da Command Line Tools ile gelen eski ve eksik bir kopyasıdır; silinmez ve değiştirilmez. python.org'dan kurulan sürümle yan yana durur ve terminalde python.org kurulumu öncelik alır. Homebrew, Anaconda ve MacPorts da Python kurabilir, fakat bu dağıtımları Python çekirdek ekibi yönetmez ve en yeni sürüm onlara gecikmeli gelebilir.

Linux: dağıtımla gelen Python

Linux dağıtımlarının çoğunda Python kurulu gelir; python3 --version hangi sürümün bulunduğunu gösterir. Dağıtımın deposunda daha yeni bir sürüm yoksa Python kaynak koddan derlenebilir. Bu durumda son adımda make install yerine make altinstall kullanılır; böylece yeni kurulum sistemdeki python3 komutunun yerine geçmez. IDLE bazı dağıtımlarda ayrı pakettir: Debian ve Ubuntu'da sudo apt install idle, Fedora ve RHEL'de sudo dnf install python3-idle ile kurulur.

Geliştirme araçları: editör, sanal ortam ve paket yöneticisi

Python'la düzenli çalışmak için üç parça gerekir: kodun yazıldığı bir editör, her projenin paketlerini ayrı tutan bir sanal ortam ve paketleri kuran pip. Son ikisi Python'la birlikte gelir; editör, ekibin yaptığı işe göre seçilir.

PyCharm'ın ayrı Community ve Professional sürümleri 2025.1 ile tek üründe birleşti. Deneme süresi bitince ya Pro aboneliğine geçilir ya da ücretsiz çekirdek özelliklerle devam edilir; eski anlatımlardaki "ücretsiz Community sürümünü indirin" adımının bugünkü karşılığı budur. VS Code'da ise Python eklentisi kurulduktan sonra komut paletindeki Python: Select Interpreter komutu kullanılacak Python'u seçer, Python: Create Environment sanal ortamı oluşturur ve hata ayıklayıcı eklentiyle birlikte kendiliğinden gelir.

PSF ve JetBrains'in 2024 anketinde katılımcıların %48'i ana editör olarak Visual Studio Code'u, %25'i PyCharm'ı, %4'ü Jupyter Notebook'u gösterdi. Anketin ortaklarından birinin PyCharm'ın üreticisi olduğu akılda tutulmalı; yine de adıyla listelenen diğer editörlerin hiçbiri %5'e ulaşmadığı için ankette bu iki araç belirgin biçimde öne çıkıyor.

PyPI'ya herkes paket yükleyebildiği için paket adını kütüphanenin kendi belgesinden kopyalamak, adı birkaç harfle değiştirilmiş taklit paketleri kurma riskini azaltır.

İlk betik: şube satış dosyalarını tek tabloda toplamak

Aşağıdaki örnek, her ay şubelerden gelen ve aynı sütun başlıklarını taşıyan Excel dosyalarını tek bir dosyada birleştirir. Adımlar Windows, macOS ve Linux'ta aynıdır; yalnız sanal ortamı etkinleştirme komutu farklıdır.

1. Bir proje klasörü açın ve şube dosyalarını bu klasörün içindeki satislar klasörüne koyun.
2. Terminali proje klasöründe açıp sanal ortam oluşturun: python -m venv .venv (macOS ve Linux'ta python3 -m venv .venv). Sanal ortam, projenin paketlerini bilgisayardaki diğer projelerden ayrı tutan bir klasördür; bir proje bir kütüphanenin 1.0 sürümünü, öteki 2.0 sürümünü istediğinde çakışma çıkmaz.
3. Ortamı etkinleştirin: Windows'ta .venv\Scripts\activate, macOS ve Linux'ta source .venv/bin/activate.
4. Gerekli paketleri kurun: python -m pip install pandas openpyxl. pandas tabloları işler, openpyxl .xlsx dosyalarını okuyup yazar.
5. Aşağıdaki kodu birlestir.py adıyla proje klasörüne kaydedip python birlestir.py ile çalıştırın.
6. Kurulan paketlerin listesini python -m pip freeze > requirements.txt ile kaydedin. Betik başka bir bilgisayara taşındığında python -m pip install -r requirements.txt aynı paketleri kurar.

from pathlib import Path
import pandas as pd

# "~$" ile başlayan adlar, Excel'de açık duran dosyaların geçici kilit dosyalarıdır.
dosyalar = sorted(
    d for d in Path("satislar").glob("*.xlsx") if not d.name.startswith("~$")
)
if not dosyalar:
    raise SystemExit("satislar klasöründe .xlsx dosyası bulunamadı.")

tablolar = [pd.read_excel(dosya) for dosya in dosyalar]
toplam = pd.concat(tablolar, ignore_index=True)
toplam.to_excel("toplam_satis.xlsx", index=False)
print(f"{len(dosyalar)} dosya birleştirildi, {len(toplam)} satır yazıldı.")

Dosyalardan birinde sütun başlığı farklı yazılmışsa pandas onu ayrı bir sütun olarak ekler ve eksik hücreleri boş bırakır. Sonucun düzgün çıkması bu yüzden kodun değil, şubelere gönderilen şablonun aynı tutulmasına bağlıdır. VS Code kullanılıyorsa 2. ve 3. adımlar, Python: Create Environment komutunda Venv seçilerek de yapılabilir; editör .venv klasörünü oluşturur ve onu yorumlayıcı olarak seçer.

Hangi sürüm kurulmalı, ne kadar desteklenir?

Python'da her yıl ekim ayında yeni bir ana sürüm çıkar ve her sürüm yaklaşık beş yıl desteklenir: ilk iki yılda hata ve güvenlik düzeltmeleri, kalan sürede yalnız güvenlik düzeltmeleri yayımlanır. Aynı serideki ara sürümler (3.15.0'dan 3.15.1'e geçiş gibi) arayüzü değiştirmez, bu yüzden bu güncellemelerin mevcut betikleri bozma riski düşüktür. Ana sürüm değişiminde ise (3.14'ten 3.15'e) betiklerin yeni sürümde denenmesi gerekir.

Yeni bir projeye en güncel sürümle başlamak destek süresini en uzun tutar. Kullanılacak bir kütüphane henüz en yeni sürümü desteklemiyorsa, hâlâ hata düzeltmesi alan bir önceki sürüm güvenli bir ara çözümdür. Python 2 ise artık hiç bakım almıyor: eski bir betikte print "Merhaba" gibi parantezsiz print satırları görülüyorsa kod Python 2 için yazılmıştır ve Python 3'te çalışması için düzenlenmesi gerekir.

Kurumdaki sunucularda ve bilgisayarlarda çalışan betikler için sürümü görmek tek komut ister: python --version (macOS ve Linux'ta python3 --version). Çıktı 3.10 ya da daha eski bir sürüm gösteriyorsa o betikler artık güvenlik düzeltmesi almayan bir Python üzerinde çalışıyordur ve tablodaki desteklenen sürümlerden birine taşınmaları gerekir.

Kaynaklar

1. Python Documentation: General Python FAQ docs.python.org
2. Python.org: Download Python (sürümler ve destek takvimi) python.org
3. Python Documentation: Using Python on Windows docs.python.org
4. Python Documentation: Using Python on macOS docs.python.org
5. Python Documentation: Using Python on Unix platforms docs.python.org
6. Python Documentation: Virtual Environments and Packages docs.python.org
7. Python.org: Applications for Python python.org
8. Microsoft Destek: Introduction to Python in Excel support.microsoft.com
9. Microsoft Destek: Python in Excel availability support.microsoft.com
10. PSF ve JetBrains: Python Developers Survey 2024 Results lp.jetbrains.com
11. Visual Studio Code Docs: Getting Started with Python in VS Code code.visualstudio.com
12. JetBrains PyCharm Help: Unified PyCharm jetbrains.com